دانشیار گروه تفسیر دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قم
10.22034/jff.2026.1977.1025
چکیده
آیه ۶۰ سوره اسراء با اشاره به «الرؤیا الّتی أریناک» و «الشّجرة الملعونة فی القرآن» از آیات بحثبرانگیز و محل اختلاف در تفاسیر اسلامی است. پژوهش حاضر با رویکرد تطبیقی و بر پایه تحلیل تفاسیر روایی فریقین (شیعه و اهل سنت)، به بازخوانی مفهومی و مصداقی «شجره ملعونه» پرداخته که البته به دلیل ارتباط این تعبیر با رویای نبوی مورد اشاره در آیه، ناگزیر از اشاره به این فراز «الرؤیا الّتی أریناک» هم شدهایم. یافتهها نشان میدهد که هر دو مکتب در اصل رؤیای نبوی، مبنی بر مشاهده گروهی بر منبر پیامبر(ص) و تأویل آن به «فتنهای برای مردم» اتفاق نظر دارند، اما در تعیین مصداق «شجره ملعونه» اختلاف بنیادین وجود دارد. تفاسیر شیعی با استناد به روایات مستفیض از ائمه اطهار(ع)، بنیامیه را مصداق قطعی شجره ملعونه دانسته و رؤیا را پیشگویی الهی از انحراف سیاسی پس از پیامبر(ص) تفسیر کردهاند. در مقابل، مفسران اهل سنت غالباً تفسیر ظاهری آیه را به «درخت زقوم» مربوط دانستهاند، اگرچه شماری از روایات نبوی و اقوال صحابه به ارتباط آن با بنیامیه اشاره دارد. بر این اساس، پژوهش حاضر نشان میدهد که تفاوت رویکرد دو مکتب، از اختلاف مبانی کلامی و جایگاه اهل بیت(ع) در نظام تفسیری آنان ناشی میشود.